در ادامه بحث قبلی تفاوت ولی و والی لازم است همین بحث را در مورد واقعه غدیر بررسی کنیم.

ولی و والی در غدیر

یک از موارد کاربرد این بحث در مورد موضوع «غدیر» است. با این بیان که بحث در این است که مشهور امامیّه معتقدند که رسول الله در واقعه غدیر امیر المؤمنین(ع) را منصوب کرده است ولی گروه دیگری از مسلمانان معتقد اند که نصبی در کار نبوده است بلکه رسول الله(ص) در واقعه غدیر صرفاً علی (ع) را به عنوان «والی» بعد از خود معرفی کرده اند و او را در معرض انتخاب مردم قرار داده است.

 

یک از ادله مورد بحث «آیه تبلیغ» است که خداوند می فرماید:

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرينَ [1]

ای رسول آنچه را از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است برسان و اگر این چنین نکنی رسالت خود را نرسانده ای و خداوند تو را از مردم محافظت می کند بدان که خداوند قوم کافران را هدایت نخواهد کرد.

از مفاد این آیه بر می آید که بیان آن صرفا رساندن و تبلیغ است و تبلیغ نیز به معنای تبیین واقع و رساندن مردم به واقعیت است، نه نصب و انتصابی خاص، چرا که نصب بار حقوقی دارد و نصب در زمانی جاری و با معنا است که هم شخص نصب کننده در قید حیات باشد و هم شخص منصوب یعنی اگر «والی» مستقر یک نماینده ای را نصب می کند باید هر دو در قید حیات باشند.

در اینجا مباحثی مطرح است:

اولاً از کجا معلوم که پیامبر، حضرت علی(ع) را نصب کرده است؟ چرا که معلوم نیست منصوب قبل از رسول الله(ص) وفات نکند و اگر هم می خواهد برای بعد از وفات خودش نصب کند در این صورت این نصب به این معناست که من رسول الله از روز غدیر یعنی 18 ذی الحجة تا 28 ماه صفر «والی» هستم و بعد از وفات من علی(ع) منصوب است، چرا که تا رسول الله زنده است خودش «والی» است و اجرای امور را به عهده دارد و بعد از وفات اوست که علی(ع) به ولایت به عنوان «والی» منصوب است یعنی نصب معلق بر وفات خود «والی» خواهد بود و این معنا ندارد چونکه ممکن است منصوب زودتر از ناصب وفات کند.

ثانیاً نصب به عنوان وصیت نیز اگر باشد وصیت الزام آور نیست، علاوه بر اینکه باز ممکن است وصی زودتر از مُوصی وفات کند و همچنین از طرف دیگر وصیت قابل رد است و وصی می تواند اجرای وصیت را نپذیرد. اگر هم رسول الله(ص)، علی ابن ابی طالب(ع) را وصیّ قرار داده باشد این تنها مربوط به امور و اموال شخصی خود رسول الله خواهد بود و در امر ولایت و والی بودن نافذ نیست.

ثالثاً با این همه از طرف دیگر ممکن است والی منصوب بعد از مرگ ناصب از جانب مردم رد شود و مردم از والی ای که خود انتخاب نکرده اند تبعیت نکنند هر چند اگر مردم از آنچه را پیامبر خدا و رسول الله(ص) به عنوان والی به آنها معرفی کرده است تخطی کنند و از او تبعیت ننمایند، معصیت کرده اند.

بنابر این می توان گفت کسانی که قائل به نصب امیر المؤمنین از جانب رسول الله نباشند و تنها قائل به معرفی او از جانب رسول الله هستند می توانند از موالیان علی(ع) محسوب گردند.

در مورد اهل سنّت نیز، آنها صلاحیّت و شایستگی علی بن ابی طالب برای ولایت و والی بودن را منکر نیستند و نفی نمی کنند و به همین جهت نیز او را به عنوان خلیفه چهارم پذیرفته اند. در ضمن شیعیان معتقدند که در امر انتخاب والی، انحرافی اتفاق افتاد و فرد دیگری به عنوان خلیفه اوّل انتخاب شد.

بنابر این بحث خلیفه اوّل هر چند صلاحیّتش به اندازه علی بن ابیطالب نیست امّا چونکه از جانب مردم انتخاب شده است مشروعیّت ولایت را دارد و لازم الاتباع است چنانچه بعد از عثمان نیز علی(ع) در مورد امر ولایت و مراجعه مردم به او برای پذیرفتن امر ولایت و حکومت به ایشان فرمود: که اگر شما کس دیگری را انتخاب کنید من از او تبعیّت می کنم.

در زمان خلافت خلفای سه گانه نیز به شهادت تاریخ علی (ع) به مخالفت علنی با ایشان نپرداخت ولی در مواردی که خلاف شرعی اتفاق می افتاد یا خلاف سنّت رسول الله عمل می شد علی(ع) مقابله می کرد مانند ظلمی که در مورد فاطمه (س) واقع شد؛ ولی در مورد آنچه موافق شرع بود و توسط خلفاء انجام می شد عمل ایشان را تأیید می کرد و حتّی مشورت هم می داد.

در مورد واقعه غدیر نیز این کلام رسول الله که فرمودند:

مَنْ‏ كُنْتُ‏ مَوْلَاهُ‏ فَعَلِيٌ‏ مَوْلَاهُ[2]

کلمه «مولی» با «ولیّ» متفاوت است چرا که آن گونه که بیان شد «ولیّ» جنبه تکوینی دارد امّا «مولی» جنبه انتخابی دارد، زیرا که «مولی» به معنای «والی» است.

اگر اشکال شود که بنابراین در جمله «من کنت مولاه فعلیً مولاه» مولی به معنای والی است، پس بنابراین نصب محقق شده است.

پاسخ می دهیم: «مولی» به عنوان «والی» به هر حال معنای انتخاب از جانب مولی علیهم در معنای آن هست مانند اینکه کسی به کسی بگوید أنت مولایی یعنی من انتخاب کردم که او «مولی» و «والی» من باش و بیان نکرده است «ولیّ» که جنبه تکوینی داشته باشد.

در این جمله نیز اینکه کلمه «مولی» به کار برده نه «ولیّ» خود دلالت بر این دارد که جنبه انتخابی مطرح است و رسول الله(ص) حضرت علی(ع) را معرفی کرده و در معرض انتخاب مردم قرار داده است نه اینکه به منصب ولایت منصوب کرده باشد.

البته باز تأکید می شود که معصیت مردم این بود که با انتخاب نکردن «والی» معرفی شده از جانب رسول الله(ص) به جهنم بنی امیّه گرفتار شدند.


[1]المائدة : 67

[2]الكافي (ط - الإسلامية) / ج‏1 / 294 / باب الإشارة و النص على أمير المؤمنين ع ..... ص : ۲۹۲

 

در ادامه به ریشه واژه ولایت و حق حکومت والی خواهیم پرداخت...

اوقات شرعی


چهارشنبه , ۲ اسفند ۱۳۹۶
7 جمادى الثانية 1439
21 February 2018

ورود به حساب کاربری

پربازدیدترین مطالب